Kunstenaar Edwin Stolk werkt vaak op locatie en reageert er op bestaande situaties vanuit een fascinatie voor de sociale implicaties van zijn kunstenaarschap. Soms creëert hij een nieuwe omgeving, zoals in 2017 met Basiskamp Entre Nous bij KiK (Kunst in Kolderveen).
FREDERIKSOORD – Populisme, migratie, klimaatverandering, bestaansonzekerheid, de urgente onderwerpen waarmee we ons vandaag geconfronteerd zien, vragen om de onderzoekende blik van een kunstenaar. Hoe radicaler ik me tijdens mijn kunstopleidingen onderdompelde in wat de ‘kunstwereld’ wordt genoemd, des te minder ik geïnteresseerd raakte in deze parallelle ‘werkelijkheid’.
Het is mijn overtuiging dat kunst zich tijdelijk moet kunnen verhouden tot de krachten die spelen in de maatschappelijke ‘realiteit’. Kunst heeft ook een journalistieke functie; de uitkomsten van mijn praktijk zie ik als contextafhankelijk. Als dienstverlener houd ik me bezig met het sociale weefsel van een dorp, stad of wijk. Daarbij werk ik nauw samen met mensen die actief zijn op een bepaalde plek ‒ mensen bij bedrijven, de overheid en inwoners. Dit wordt ook wel de democratische driehoek genoemd.
Omdat deze kunst raakt aan de macht van besluitvorming, ontstaat niet zelden frictie. De hedendaagse kunstenaar wordt bijna nooit op initiatief van beleidsmakers uitgenodigd. Fondsen houden de hand op de knip wanneer het kunstwerk niet voldoet aan de voorwaarden van de ‘white cube’. Ze stellen soms zelfs de harde voorwaarde dat een werk niet politiek mag zijn.
De verheerlijking van het kunstenaarsindividu heeft als neutraliserend bijeffect dat de kunst die uit zijn of haar praktijk voortkomt permanent in de isoleer is beland. De toekomst ligt daarom in het ontwikkelen van nieuwe mogelijkheden om de kunst te bevrijden van dit isolement. Voor kunstenaars is het noodzakelijk om te infiltreren in de betekenisvolle ‘platforms’ die onze huidige samenleving vormgeven. Kunst is een instrument om te zoeken naar 'waarheid'. Hierbij gaat het om de betekenis van het zoekende proces en niet om het vertellen over dé waarheid.
In de publicatie Basiskamp Entre Nous 2017, een humanitaire missie in eigen land, beschrijf ik het verbeeldingsproces van zo’n onderzoekend kunstproject. Het basiskamp bracht de haast vergeten geschiedenis van de Maatschappij van Weldadigheid onder de aandacht en koppelde dit aan een onderzoek naar de verzorgingsstaat van morgen.
De Maatschappij van Weldadigheid zorgde er namelijk in 1818 voor dat niet langer de kerk, maar de Nederlandse staat verantwoordelijk zou zijn voor het welzijn van zijn onderdanen. Hieruit ontstond de verzorgingsstaat die wij vandaag allemaal kennen. In 2013, tijdens de troonrede, noemde koning Willem Alexander de veranderende verzorgingsstaat voor het eerst participatiesamenleving. Deze omschrijving was het resultaat van een politieke discussie over de betaalbaarheid van de verzorgingsstaat en lag in de lijn van geplande bezuinigingen op dit systeem. Niemand legde verder uit hoe dit participatieve model in de praktijk werkt. Met het kunstproject Entre Nous wilde ik dit onderzoeken. Het slagen van een participatiesamenleving vraagt immers om een context waarbij je iets over hebt voor een ander.
Het kunstproject werd gerealiseerd vanuit het idee dat kennis en middelen in een participatiesamenleving, buiten de marktlogica om, beschikbaar kunnen worden gesteld in dienst van een maatschappelijk doel. Zoals buren die mantelzorg verlenen aan hun alleenstaande buurman, zo wilde ik met dit kunstproject een gesprek ‘tussen ons’ faciliteren. Basiskamp Entre Nous werd na drie jaar onderhandelen gerealiseerd en was de optelsom van de bijdragen van actieve deelnemers.
In ‘Het schootsveld’, een tekst die onderdeel is van de Entre Nous publicatie, geschreven door kunsthistoricus, adviseur en curator van publieke kunstprojecten Nils van Beek, schrijft hij: ‘Basiskamp Entre Nous was een verschijning ‒ het openbaarde wat er wel en niet mogelijk was, en waar men elkaar binnen deze mogelijkheden wel en niet vond.’
Het basiskamp als ‘waarheidsprocedure’ heeft mij geleerd dat het mogelijk is om kunst op een alternatieve manier te ‘bewapenen’. Met de procesbeschrijving van Basiskamp Entre Nous hoop ik dan ook een lans te breken voor de mogelijkheden die kunnen ontstaan bij een multidisciplinaire openheid van het maatschappelijke veld.
Basiskamp Entre Nous 2014 - 2017
Basiskamp Entre Nous 2017 was het eindresultaat van een een artistiek proces dat drie jaar duurde. Een maand lang verscheen er een hedendaagse proefkolonie in een weiland bij Frederiksoord. Zoals bij humanitaire missies in het buitenland bouwde Defensie een militair basiskamp. Hier woonden twaalf kunstenaars, die in ruil voor een salaris aan maatschappelijke vraagstukken in dit gebied werkten.
Denk dan aan onderwerpen als ouderenzorg, bijvoorbeeld in de gemeente Westerveld waar mensen relatief ver uit elkaar wonen, of aan de effecten van een krimpregio op het onderwijs. Gedurende vijf weekenden was er een uitgebreid publieksprogramma waarin verzorgingsstaat gerelateerde onderwerpen werden besproken. De kracht van dit kunstwerk lag boven alles in de informele ruimte die ontstond waar in het artistieke proces nieuwe ontmoetingen tot stand kwamen. Nieuwe vormen van waarheidsvinding konden zo ontstaan.
Dit kunstproject werd gerealiseerd vanuit een bijzondere samenwerking op deze locatie. Aandeelhouders van deze beweging waren onder meer de Koninklijke Landmacht, de Maatschappij van Weldadigheid, de gemeente Westerveld, de provincie Drenthe en vele lokale bedrijven, organisaties en vrijwilligers. Basiskamp Entre Nous werd financieel ondersteund door onder andere de provincie Drenthe en het Mondriaan Fonds. Het kunstproject werd uitgevoerd in samenwerking met de Stichting KiK (Kunst in Kolderveen) en bedacht door kunstenaar Edwin Stolk.
Deze tekst "Kunst als ‘waarheidsprocedure’" werd gepubliceerd op de website: ArtEZ Platform for Research Interventions of the Arts (APRIA)
[Foto: Defensie]